Portrety trumienne – niezwykłe dziedzictwo sztuki staropolskiej

W tej bogatej tradycji szczególne miejsce zajmuje jednak fenomen sztuki staropolskiej, mianowicie portret trumienny. Portrety trumienne pojawiły się na początku XVII wieku i były popularne do końca XVIII wieku. 

Wystawne ceremonie pogrzebowe 

Na samym początku należy zwrócić uwagę na fakt, że w epoce baroku szlacheckie pogrzeby charakteryzowały się niebywałą widowiskowością i przepychem. Stanowiły one swoistą prezentację bogactwa i pozycji społecznej zmarłej osoby. Sama ceremonia pogrzebowa przybierała niemal formę spektaklu teatralnego. 

Z tego powodu portrety trumienne pełniły niezwykle istotną funkcję. Najczęściej przytwierdzano je do krótszego boku trumny w okolicy głowy zmarłego, tak aby były dobrze widoczne nawet z większej odległości podczas ceremonii pogrzebowej. Wyraźny wizerunek był kluczowy, aby uczestnicy mogli łatwo rozpoznać osobę zmarłą. Trumnę często ustawiano na specjalnym katafalku, otoczonym tarczami herbowymi. Po uroczystości portrety przenoszono do kościołów, gdzie wieszano je w miejscach widocznych dla wiernych, dzięki czemu pozostawały trwałą pamiątką

Wyjątkowe zjawisko sztuki staropolskiej 

Portret trumienny można bez wahania uznać za jedno z najbardziej niezwykłych zjawisk sztuki staropolskiej. Były to malowane na blasze wizerunki zmarłych, przedstawiane zazwyczaj w formie popiersia, charakteryzujące się dużym realizmem. Artyści starali się wiernie odwzorować osobę taką, jaką była za życia, zachowując naturalne rysy twarzy i nie pomijając drobnych niedoskonałości. Postacie malowano na jednolitym tle, czasem posrebrzanym, złotym, bądź czarnym. Charakterystyczne były szeroko otwarte oczy i przenikliwe spojrzenie. 

Rodzaje portretów trumiennych 

Znane są różne rodzaje portretów trumiennych. Mogły one mieć kształt owalny lub wieloboczny (najczęściej sześcioboczny lub ośmioboczny). Wizerunki zmarłych przytwierdzano do trumny, choć zdarzały się także portrety malowane bezpośrednio na jej powierzchni. Równie ciekawym wariantem były portrety dwustronne, na których z jednej strony widniał wizerunek zmarłego, a z drugiej herb rodzinny oraz podstawowe informacje, takie jak imię czy data śmierci. 

Techniki ich wykonywania były zróżnicowane. Najczęściej malowano je na blaszanym podłożu, co pozwalało uzyskać trwały i realistyczny efekt. Na portretach tego typu mogły pojawiać się grawery lub drobne zdobienia. W późniejszym okresie, od XVIII wieku, stosowano także tablice w obramieniach. 

Portret trumienny Stanisława Woyszy, Domena publiczna

Funkcje portretów trumiennych 

Portrety trumienne były nieodłącznym elementem ceremonii pogrzebowych. Wierzono, że wizerunek zmarłego zapewnia jego obecność podczas ceremonii pogrzebowej, nadając jej głębszy, niemal mistyczny wymiar. W blasku świec i pośród unoszącego się zapachu kadzidła taki wizerunek symbolizował połączenie między światem żywych a światem duchowym. 

Skąd taki zwyczaj? 

Geneza portretów trumiennych nie jest do końca wyjaśniona. Coraz częściej korzeni tego zwyczaju poszukuje się już w starożytności, w tzw. portretach fajumskich, które również przedstawiały wizerunki zmarłych. Różniły się jednak zastosowanym podłożem i techniką wykonania. Portrety fajumskie tworzone były na drewnianym podłożu w technice zwanej enkaustyką (polegającej na nakładaniu pigmentu rozrobionego z woskiem pszczelim przy pomocy podgrzewanych narzędzi). 

Sam zwyczaj pokazywania twarzy zmarłej osoby spoczywającej w trumnie pojawił się natomiast pod koniec XVI stulecia. W wieku trumny wycinano wówczas niewielki otwór, na wzór pewnego rodzaju „okienka”, które zamykano szybą. Dzięki temu uczestnicy ceremonii pogrzebowej mogli zobaczyć wizerunek zmarłej osoby. Miało to na celu podkreślenie jej obecności podczas pogrzebu. 

Echo staropolskiej tradycji 

Z czasem portrety trumienne zostały wyparte przez fotografię, która przejęła funkcję utrwalania wizerunku zmarłych. Śladem tej dawnej tradycji pozostają tabliczki z imieniem i datą śmierci, mocowane na trumnie podczas ceremonii ostatniego pożegnania.